فتق معده یکی از مشکلات گوارشی رایج است که میتواند کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. این عارضه زمانی رخ میدهد که بخشی از معده از طریق دیافراگم، یعنی ماهیچهای که قفسه سینه را از شکم جدا میکند، به سمت بالا حرکت کرده و وارد حفره قفسه سینه میشود. فتق معده معمولاً با علائمی مانند سوزش معده، برگشت اسید، احساس سنگینی یا درد در ناحیه قفسه سینه همراه است. با این حال، در برخی موارد ممکن است فرد بدون هیچ علائمی به این عارضه مبتلا باشد.
فتق معده چیست؟
فتق معده یک عارضه گوارشی است که زمانی رخ میدهد که بخشی از معده از طریق دیافراگم به سمت قفسه سینه جابهجا میشود. دیافراگم، ماهیچهای است که قفسه سینه را از شکم جدا میکند و به تنفس کمک میکند. این ماهیچه دارای یک سوراخ کوچک به نام سوراخ مری است که مری از آن عبور کرده و به معده متصل میشود. در شرایط عادی، معده در زیر دیافراگم قرار دارد، اما در صورت بروز فتق معده، بخشی از معده از این سوراخ عبور کرده و وارد قفسه سینه میشود.
انواع فتق معده
فتق معده دارای انواع مختلفی است که ذکر خواهیم کرد.
فتق لغزنده (Sliding Hiatal Hernia) :
رایجترین نوع فتق معده است که در آن بخشی از معده و مری به سمت قفسه سینه میلغزند. این نوع اغلب با علائم خفیف یا بدون علامت است.
فتق پاراازوفاژیال (Paraesophageal Hiatal Hernia) :
در این نوع، بخشی از معده در کنار مری قرار میگیرد. اگرچه کمتر شایع است، اما میتواند جدیتر باشد و گاهی به دلیل محدودیت در جریان خون، نیاز به جراحی داشته باشد.
فتق معده چه عوارضی برای بیماران دارد؟
فتق معده به طور مستقیم خطر یا عارضهای برای دیگران ایجاد نمیکند، زیرا این یک عارضه گوارشی شخصی است و تأثیر آن تنها بر سلامت فرد مبتلا است. با این حال، برخی جنبههای غیرمستقیم ممکن است بر اطرافیان فرد تأثیر بگذارد، به ویژه اگر علائم بیماری شدید باشد یا مدیریت آن دشوار شود.
- سوزش معده مزمن (ریفلاکس معده به مری): فتق معده میتواند باعث برگشت اسید معده به مری شود، که منجر به سوزش سر دل، احساس ترشکردن و در موارد شدید، التهاب و آسیب به دیواره مری میشود.
- التهاب مری (ازوفاژیت): تماس مکرر اسید معده با مری میتواند باعث التهاب، زخم یا حتی باریک شدن مری شود که بلع را دشوار میکند.
- خونریزی داخلی: در موارد پیشرفته، ممکن است زخمهای ناشی از اسید معده منجر به خونریزی داخلی شوند. این عارضه با علائمی مانند کمخونی، ضعف و خستگی همراه است.
- عفونت: فتق معده میتواند خطر عفونت در مری یا معده را افزایش دهد، بهویژه اگر زخمها به دلیل ریفلاکس اسید مزمن ایجاد شوند.
- انسداد یا گیر کردن معده (Strangulated Hernia) : در فتقهای پاراازوفاژیال، بخشی از معده ممکن است به دام بیفتد و جریان خون به آن قطع شود. این وضعیت اورژانسی است و نیاز به جراحی فوری دارد.
- مشکل در تنفس: فتق بزرگ معده میتواند بر دیافراگم فشار وارد کند و باعث تنگی نفس یا مشکلات تنفسی، بهویژه هنگام خواب شود.
- بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) : فتق معده میتواند باعث تشدید بیماری ریفلاکس معده شود که خود با علائمی مانند سرفه مزمن، گرفتگی صدا و درد قفسه سینه همراه است.
فتق معده بیشتر برای چه افرادی رقم میخورد؟
فتق معده هر فردی را تحت تأثیر قرار میدهد، اما برخی افراد به دلایل خاصی بیشتر در معرض این مشکل هستند. عوامل مرتبط با سن، سبک زندگی و وضعیت سلامت عمومی میتوانند خطر ابتلا به فتق معده را افزایش دهند.
- افراد مسن: با افزایش سن، عضلات بدن، از جمله دیافراگم، ممکن است ضعیف شوند. این ضعف عضلانی میتواند باعث شود که معده راحتتر از طریق دیافراگم به سمت قفسه سینه حرکت کند. افراد بالای ۵۰ سال بیشتر در معرض فتق معده هستند.
- افراد دارای اضافهوزن یا چاقی: وزن اضافی فشار زیادی به ناحیه شکم وارد میکند که میتواند دیافراگم را تحت تأثیر قرار داده و خطر فتق معده را افزایش دهد. چاقی یکی از عوامل خطر اصلی برای این عارضه است.
- زنان باردار: در دوران بارداری، فشار شکمی به دلیل رشد جنین افزایش مییابد و ممکن است باعث ضعف یا کشیدگی عضلات دیافراگم شود. این وضعیت زنان باردار را در معرض خطر بیشتری برای فتق معده قرار میدهد.
- افراد با سابقه بلند کردن اجسام سنگین: فعالیتهای مکرری که نیاز به بلند کردن اجسام سنگین دارند، میتوانند باعث افزایش فشار درون شکم شوند و خطر بروز فتق معده را افزایش دهند.
- افراد با سرفه یا یبوست مزمن: سرفههای مزمن ناشی از بیماریهایی مانند آسم یا سیگار کشیدن و همچنین یبوست طولانیمدت که باعث زور زدن مکرر میشود، میتوانند فشار داخل شکم را افزایش داده و منجر به بروز فتق معده شوند.
- افراد با مشکلات ژنتیکی: برخی افراد به طور ژنتیکی مستعد ضعف عضلات دیافراگم یا تغییرات در ساختار آن هستند. این موضوع میتواند باعث شود که فتق معده در سنین پایینتر نیز رخ دهد.
- سیگاریها:سیگار کشیدن میتواند عضلات دیافراگم را ضعیف کرده و همچنین با تشدید سرفههای مزمن، خطر بروز فتق معده را افزایش دهد.
فتق معده چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص فتق معده همانند فتق کشاله ران معمولاً با ارزیابی علائم بیمار و استفاده از روشهای تصویربرداری و آزمایشهای پزشکی انجام میشود. پزشک برای شناسایی فتق معده و تعیین شدت آن از ابزارهای مختلفی بهره میگیرد.
- پزشک ابتدا با پرسیدن سوالاتی درباره علائم بیمار، مانند سوزش سر دل، برگشت اسید، درد قفسه سینه، یا مشکل در بلع، اطلاعات جمعآوری میکند. سابقه پزشکی، از جمله وجود بیماریهای گوارشی، چاقی، یا عوامل خطر دیگر نیز بررسی میشود.
- آندوسکوپی : این روش یکی از اصلیترین و دقیقترین ابزارهای تشخیصی برای فتق معده است. پزشک با استفاده از یک لوله انعطافپذیر که دوربینی کوچک در سر آن قرار دارد، قسمت داخلی مری و معده را بررسی میکند. در صورت وجود فتق یا آسیب ناشی از ریفلاکس اسید، آن را مشاهده میکند.
- عکسبرداری با اشعه ایکس (X-ray) با بلع باریم: در این روش، بیمار یک مایع کنتراستدار حاوی باریم مینوشد که دیوارههای مری و معده را در تصاویر اشعه ایکس مشخص میکند. این روش به پزشک کمک میکند تا فتق معده و حرکت غیرطبیعی معده را شناسایی کند.
- مانومتری مری : این تست عملکرد مری را اندازهگیری میکند و به تشخیص مشکلات حرکتی یا فشار غیرطبیعی در این ناحیه کمک میکند. این آزمایش اغلب برای بررسی عملکرد دریچه تحتانی مری انجام میشود.
- آزمایش pH متری مری: برای اندازهگیری سطح اسید در مری استفاده میشود و مشخص میکند که آیا ریفلاکس اسید ناشی از فتق معده است یا خیر.
- سی تی اسکن : در موارد پیچیدهتر، برای مشاهده دقیق فتق یا عوارض احتمالی، ممکن است سی تی اسکن تجویز شود.
بیشتر بخوانید: لاپاراسکوپی فتق شکم
درمان فتق معده
تغییرات سبک زندگی: در موارد خفیف، تغییرات ساده در سبک زندگی میتوانند به کاهش علائم و جلوگیری از پیشرفت فتق معده کمک کنند:
- کاهش وزن: اگر اضافهوزن دارید، کاهش وزن فشار روی دیافراگم را کاهش میدهد.
- اجتناب از خوردن وعدههای سنگین: مصرف وعدههای کوچکتر در طول روز میتواند فشار معده را کاهش دهد.
- عدم دراز کشیدن بلافاصله پس از غذا: حداقل ۲ تا ۳ ساعت پس از غذا خوردن صبر کنید تا دراز بکشید.
- اجتناب از غذاهای محرک: مانند غذاهای چرب، تند، شکلات، قهوه، الکل، و نوشیدنیهای گازدار که میتوانند علائم ریفلاکس را تشدید کنند.
- بلند کردن سر تخت: خوابیدن با سر بالاتر میتواند به کاهش برگشت اسید به مری کمک کند.
دارودرمانی: اگر علائم فتق معده مانند سوزش معده یا ریفلاکس شدید باشند، پزشک ممکن است داروهای زیر را تجویز کند:
- آنتیاسیدها: برای خنثی کردن اسید معده و کاهش سوزش سر دل.
- مسدودکنندههای H2 (H2 Blockers): مانند رانیتیدین یا فاموتیدین، که تولید اسید معده را کاهش میدهند.
- مهارکنندههای پمپ پروتون (PPIs): مانند امپرازول، لانسوپرازول یا پنتوپرازول که تولید اسید را بهطور موثر مهار میکنند.
- داروهای پروکینتیک: برای بهبود حرکت معده و جلوگیری از برگشت اسید به مری.
جراحی: در موارد شدید، زمانی که فتق معده باعث عوارضی مانند انسداد، عفونت، یا کاهش کیفیت زندگی بیمار میشود، جراحی توصیه میشود. روشهای جراحی شامل:
- نیسن فاندوپلیکیشن (Nissen Fundoplication) : در این روش، قسمت بالای معده پیچیده شده و در اطراف مری دوخته میشود تا از برگشت اسید جلوگیری کند.
- جراحی لاپاروسکوپی: یک روش کمتهاجمی است که با استفاده از برشهای کوچک، فتق اصلاح میشود.
- ترمیم فتق پاراازوفاژیال: در مواردی که بخشی از معده گیر کرده باشد و جریان خون مختل شود، جراحی اورژانسی برای آزادسازی معده انجام میشود.
درمان فتق معده در طب سنتی
اگرچه روشهای طب سنتی میتوانند به کاهش علائم فتق معده مانند سوزش معده و ریفلاکس کمک کنند، اما باید توجه داشت که این روشها نمیتوانند جایگزین درمان پزشکی شوند. فتق معده در موارد جدی نیاز به درمان پزشکی یا حتی جراحی دارد. برخی از افراد از سرکه سیب رقیق شده برای تنظیم اسید معده استفاده میکنند. با این حال، این روش باید با احتیاط و در مقادیر کم انجام شود، زیرا ممکن است علائم را در برخی افراد تشدید کند.
فتق معده خطرناک است؟
فتق معده بهخودیخود معمولاً خطرناک نیست، اما در برخی موارد میتواند به عوارض جدی منجر شود که نیاز به توجه پزشکی فوری دارند. نوع و شدت فتق معده تعیین میکند که آیا این عارضه خطرناک است یا میتوان آن را با درمانهای غیرتهاجمی مدیریت کرد. فتق از نوع لغزنده باشد، که شایعترین نوع است و معمولاً علائم جدی ایجاد نمیکند.
فتق معده باعث سرطان میشود؟
فتق معده بهخودیخود باعث سرطان نمیشود، اما میتواند خطر ابتلا به شرایطی را افزایش دهد که در موارد نادر ممکن است به سرطان مری منجر شوند. این موضوع عمدتاً به دلیل عوارض ناشی از ریفلاکس اسید معده مرتبط با فتق است. ریفلاکس مزمن اسید معده میتواند به تغییرات سلولی در پوشش مری منجر شود که به آن مری بارت گفته میشود. مری بارت یک وضعیت پیشسرطانی است که در برخی موارد نادر ممکن است به سرطان مری تبدیل شود.
فتق معده ارثی است؟
فتق معده گاها عوامل ژنتیکی دارد، اما به طور کامل ارثی نیست. در واقع، افرادی که در خانوادهشان سابقه فتق معده یا مشکلات مشابه دارند، ممکن است به دلیل ساختارهای آناتومیکی یا ضعف عضلات دیافراگم، استعداد بیشتری برای ابتلا به این عارضه داشته باشند. این موضوع به ویژه در افرادی که سابقه بیماری ریفلاکس معده به مری دارند، بیشتر دیده میشود. بیماریهایی که بر قدرت و استحکام بافتهای همبند تأثیر میگذارند (مانند سندرم اهلرز-دانلوس یا مارفان)، ممکن است ژنتیکی باشند و خطر فتق معده را افزایش دهند.
